Perła polskiej architektury renesansowej
Wpisany przez Zbigniew Piotr Kotarba    sobota, 03 listopada 2012 10:27    PDF Drukuj Email

Nazywany jest „Małym Wawelem”. Dawna siedziba wielu zacnych rodów (m.in. Leszczyńskich, Wiśniowieckich, Lubomirskich, Sanguszków, Małachowskich, Potockich, Krasickich czy Dolańskich), otoczona 14. hektarowym parkiem, doskonale wpisuje się w krajobraz doliny środkowej Wisły. Mowa o XVI-wiecznym zamku w Baranowie Sandomierskim.


Z dziejopisu osady autorstwa Antoniego Schneidera dowiadujemy się, że pierwszy obiekt obronny w Baranowie Sandomierskim powstał już w XII wieku. Wybudował go Bogusław Jaksyca herbu Gryf. Był to średniowieczny dwór obronny lub wieża obronno – mieszkalna (wspominał o tym w swoich kronikach Jan Długosz). Szczątki tego obiektu odkryli archeolodzy pod dziedzińcem zamkowym w trakcie prac renowacyjnych. Potem obiekt należał do Gozdawów, którzy podejmowali w swojej posiadłości m.in. króla Kazimierza Wielkiego. Po śmierci Pawła Gozdawy podczas wyprawy na Ruś Czerwoną, ten sam król przekazał jego majątek Pietraszowi z Małachowa herbu Grzymała, w dowód wdzięczności za uratowane życie. Od niego to wywodzi się szlachecka rodzina Baranowskich. Potem właścicielami obiektu i osady byli byli m.in. Kurozwęccy, Tarnowscy i Górkowie.


alt

W 1569. roku Stanisław Górka sprzedał dobra baranowskie staroście radziejowskiemu Rafałowi V Leszczyńskiemu, herbu Wieniawa. Ten postanowił w drugiej połowie XVI wieku wznieść nową siedzibę rodu powierzając przygotowanie projektu włoskiemu architektowi i rzeźbiarzowi Santi Gucci’emu lub komuś z jego warsztatu (do końca nie wiadomo, kto jest autorem projektu). Prace trwały kilka lat. Początkowo był to dwór renesansowy, jednak jego syn Andrzej I Leszczyński, wojewoda brzeski, nieco później rozbudował go, nadając obecny wygląd. Zwieńczeniem tych prac stała się okazała budowla, dla której wzorcem był królewski Wawel. Stąd też często na zamek w Baranowie Sandomierskim zwykło się mówić „Mały Wawel”.

alt

Rafał X Leszczyński był ostatnim właścicielem zamku. Był podskarbim wielkim koronnym i starostą wielkopolskim, którego jedynym synem był Stanisław Leszczyński, przyszły król Polski. Jak większość ówczesnych magnatów nie grzeszył stałością ani konsekwencją. W 1680. roku popierał interesy Francji, przez co stał się wrogiem Jana III Sobieskiego. Kilka lat później, najprawdopodobniej przekupiony przez posłów austriackich, został przewodniczącym Sejmu, który usankcjonował ścisły związek Polski i Austrii. Popierał także plany wojny z Turcją u boku Austrii. Stanął na czele szlachty wielkopolskiej, przez co ponownie skonfliktował się ze wspomnianym Janem III Sobieskim. Warto dodać, że w 1699. roku dzięki jego staraniom, jako posła polskiego w Stambule, Polska odzyskała w pokojowy sposób z rąk tureckich Kamieniec Podolski.     

alt

Wracając do zamku należy stwierdzić, że nie był on szczególną budowlą ochronną. Zapewniały ją jedynie otaczające umocnienia bastionowe, prawdopodobnie nigdy niedokończone, po których do dzisiejszych czasów nie pozostał najmniejszy ślad. W przyziemiu znajdowały się strzelnice, stanowiące jeden z elementów obronnych.
Sama budowla powstała na planie prostokąta, którego każdy z boków wieńczy cylindryczna baszta. W środku jednego z boków jest wieża stanowiąca zarazem wejście na dziedziniec zamkowy. Wchodzi się do niego po kilku schodach, bowiem dziedziniec znajduje się na wysokości niemal 1. piętra (podobno sprawiła to kapryśna Wisła, która bardzo często wylewając toczyła swoje wody pod zamek. Jednak nigdy dziedzińca nie zalała).

alt

Z trzech stron otaczają go dwukondygnacyjne skrzydła mieszkalne (na dwóch z nich znajdują się arkadowe krużganki, których kolumny ozdobione zostały maszkaronami - ludzko – zwierzęcymi twarzami). Od strony wejścia na dziedziniec znajduje się loggia z prowadzącymi na piętro paradnymi schodami.
Pomieszczenia zamku kryją m.in. Muzeum Wnętrz (kolejność zwiedzania jest następująca: rozpoczyna się od skrzydła zachodniego z salą portretową, gdzie widnieją cztery wielkie portrety królów polskich oraz Galeria Tylmanowska – sala ta została po II wojnie nieco dowolnie zrekonstruowana. W dalszej kolejności przewodnik prowadzi do skrzydła wschodniego, które mieści m.in. komnaty gościnne oraz zdobiona złotem Basztę Falconiego.

alt

Po wojnie przez wiele lat prowadzona była rekonstrukcja Zamku z uwagi na to, że stacjonujący w nim Sowieci niemal doszczętnie zniszczyli jego wnętrza. Dowodem na to są m.in. ściany, miejscami sczerniałe od dymu palonych we wnętrzach ognisk.
Na parterze mieści się kaplica zamkowa, która przechodziła wieloletni remont.
Po II wojnie światowej obiekt szczególnie upodobał sobie Józef Cyrankiewicz (do 1970. roku kolejno premier Rzeczypospolitej Polskiej i Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, a także Przewodniczący Rady Państwa). Bardzo często przyjeżdżał do niego ze swoją drugą żoną, aktorką, Niną Andrycz. A jako, że lubił szybką jazdę samochodem (był wielbicielem i kolekcjonerem wielu zachodnich marek) to wielokrotnie ochrona nie była w stanie za nim nadążyć.
Warto zwrócić uwagę na otaczający budowlę park. Znajdziemy tu osobliwości botaniczne, w tym drzewa zwane tulipanowcami, na których późną wiosną można zobaczyć kwiaty tulipanów.

alt

Zamek ten wielokrotnie stanowił scenografię filmów, m.in. serialu „Czarne Chmury” (był w nim siedzibą hetmana Jana III Sobieskiego). Kręcono w nim także „Barbarę Radziwiłłówną” oraz „Klejnot wolnego sumienia”. Z racji niezwykłej akustyki, skrzętnie wykorzystywany jest na organizację koncertów muzyki dawnej i współczesnej.

alt

Kalendarium:
• 1569 – od Stanisława Górki, Baranów z obiektem obronnym kupuje Rafał V Leszczyński,
• 1583 – Rafał V Leszczyński w miejsce wspomnianego obiektu ukończył budowę renesansowego dworu obronnego. Był to piętrowy obiekt z dwoma wieżami. Stał w zachodnim skrzydle obecnego zamku. Skrzydło to posiada grubsze mury i nieco inne ich połączenie z wieżami,
• Lata 1591-1603 – młodszy syn Rafała, Andrzej I Leszczyński, wojewoda brzesko – kujawski, przebudował go w okazały zamek, nadając mu dzisiejszy wygląd. W tym okresie pełnił ważną funkcję ośrodka reformacji z uwagi na to, że Leszczyńscy byli innowiercami,
• 1606 – po śmierci Andrzeja zamek przejmuje jego syn Rafał VII, wojewoda bełzki,
• Ok. 1620 – w obliczu nadciągających konfliktów zbrojnych, wokół zamku postają nowoczesne fortyfikacje bastionowe. Były to jedne z większych tego typu budowli w ówczesnej Polsce,
• Ok. 1625 – Rafał VII Leszczyński z polecenia Stanisława Lubomirskiego sprowadza do zamku słynnego włoskiego sztukatora Giovanni Batista Falconi (jego ozdoby zachowały się jedynie w baszcie wschodniej na piętrze),
• 1656 – podczas „potopu” król szwedzki Karol Gustaw w okolicach Baranowa Sandomierskiego wdał się w potyczkę z oddziałami litewskimi dowodzonymi przez Pawła Sapiehę. Agresorzy nękani równocześnie przez Czarnieckiego szybko cofnęli się w kierunku Zawichostu, przez co zamek został w stanie nienaruszonym,
• 1677 – od Rafała X Leszczyńskiego zamek za 70 tys. kop złota kupuje książę Dymitr Jerzy Wiśniowiecki (w cenę wliczony zostały też miasta Czartorysk i Kołki – obecnie wsie na Ukrainie),
• 1682 – zamek przechodzi w ręce Lubomirskich za sprawą mariażu wdowy po Wiśniowieckim i Józefa Karola Lubomirskiego. Marszałek Wielki Koronny poczynił pewne zmiany w wyglądzie zamku dzięki aranżacji dokonanej przez swojego nadwornego architekta Tylmana z Gameren. Dobudowana została galeria obrazów między dwiema basztami w skrzydle zachodnim, unowocześniono elewacje, a wnętrza ozdobiono dekoracjami stiukowymi, kominkami i portalami,
• 1720 – po Lubomirskich zamek w Baranowie Sandomierskim przechodzi kolejno w ręce księcia Pawła Karola Sanguszki, Jacka Małachowskiego, Józefa Potockiego. W jego wyglądzie nie następują żadne zmiany,
• 1795 – zamek przejmuje Jan Krasicki, dokonując jego remontu. Powiększona zostaje biblioteka i stworzona zostaje kolekcja po biskupie Ignacym Krasickim,
• 1849.09.28 – w zamku wybucha groźny pożar. Spłonęły wnętrza wraz ze wspomnianą biblioteką. Z uwagi na brak środków Krasiccy nie są w stanie dokonać ponownej renowacji, przez co zamek zostaje częściowo zdewastowany,
• 1867 – wystawiony na licytację obiekt kupił Feliks Dolański z Grębowa,
• 1897 – na zamku wybuchł kolejny groźny pożar. Jednak jego właścicielom udaje się dokonać jego odbudowy prace powierzając architektowi Tadeuszowi Stryjeńskiemu. Wtedy też w narożnej komnacie parteru, obok baszty południowo – zachodniej, urządzona zostaje kaplica ozdobiona witrażami autorstwa Józefa Mehoffera i umieszczonym w ołtarzu obrazem Jacka Malczewskiego „Matka Boska Niepokalana”,
Do 1940 – w zamku mieszka potomek Feliksa Dolańskiego, Roman Dolański,
• 1944 – w okolicy toczyły się ciężkie walki między wojskami Sowieckimi i hitlerowskimi. Ci pierwsi po zajęciu Baranowa i zamku doszczętnie zniszczyli wnętrza zamkowe paląc w ogniskach m.in. zabytkowe meble,
• 1958 – zamek opieką otoczyło Ministerstwo Przemysłu Chemicznego, które rozpoczęło powolną jego odbudowę,
• 1965 – zakończyła się odbudowa i konserwacja obiektu, otworzone zostało w jego wnętrzach muzeum,
• 1968 – zamek oficjalnie zostaje przekazany Kopalniom i Zakładom Przetwórczym Siarki „Siarkopol” w Tarnobrzegu. Firma na lata staje się „mecenasem” obiektu, organizując w nim konferencje, bankiety i inne imprezy na potrzeby firmy,
• 1997 – właścicielem zamku zostaje Agencja Rozwoju Przemysłu S.A. w Warszawie. Spółka poprzez kolejno organizowane przetargi szuka potencjalnego właściciela obiektu.

alt

Informacje pochodzą m.in. z oficjalnej strony internetowej obiektu oraz serwisu historyczno - krajoznawczego Zamki Polskie.
Materiał został zrealizowany dzięki dealerowi marki KIA - Autocentrum IM Patecki Kielce

alt

Poprawiony ( niedziela, 04 listopada 2012 11:17 )