Lipnica Murowana nie samymi palmami znana...
Wpisany przez Zbigniew Piotr Kotarba    środa, 05 grudnia 2018 13:38    PDF Drukuj Email

altByła miastem królewskim, lokowanym w XIV wieku przez Władysława Łokietka. Położona przy szlaku handlowym wiodącym z Krakowa przez Słowację na Węgry. Znana przede wszystkim z tradycji konkursu palm wielkanocnych, organizowanego co roku w Niedzielę Palmową. W 1934 roku pozbawiona została praw miejskich.



Lipnica Murowana to wieś w województwie małopolskim, w powiecie bocheńskim, leżąca w widłach rzeki Uszwicy i jej dopływu Potoku Górzańskiego, w malowniczej kotlinie na pograniczu Beskidu Wyspowego i Pogórza Wiśnickiego. Usytuowana jest na starym, bardzo ruchliwym trakcie węgierskim, prowadzącym z Krakowa, przez Słowację i dalej na Węgry. Jedną z pierwszych informacji na temat wsi jest pochodząca z 1144 r. wzmianka o erygowaniu parafii pod wezwaniem św. Leonarda z drewnianym kościołem. Fakt wczesnego rozwinięcia się tutaj życia religijnego potwierdzają też fakty z życia eremitów mających swe pustelnie w pobliżu: Świerada, Justa i Urbana.
Lipnica jako osada dobrze zorganizowana występuje w źródłach historycznych od początku XIV wieku, stąd przywilej lokacyjny nadany przez króla Władysława Łokietka dotychczasowemu sołtysowi Lipnicy – Konradowi w 1326 r. Miasto zostało zlokalizowane obok starej osady na niewielkim wzniesieniu i rozparcelowane zgodnie z prawidłami średniowiecznego miasta. Kwadratowy rynek z wybiegającymi w rogach parami ulic. Każda pierzeja rynku podzielona na 5 działek o długości 72 łokcie i 24 szerokości. Uliczki miały szerokość działki. W pierwszej fazie rozwoju miasto zostało opasane wałem ziemnym, stanowiącym jeden z elementów systemu obronnego.

alt

Zabudowa miasta postępowała dosyć szybko i była ona organizmem zorganizowanym skoro Konrad już w 1333 zawiera nowy kontrakt ze Spicymirem Leliwą, kasztelanem krakowskim na zorganizowanie w jego lasach koło Tarnowa wsi Skrzyszów w zamian za sołectwo tej wsi. W XIII i XIV w. prawie wszystkie miasta królewskie otrzymały prawo średzkie. Tak było i z Lipnicą. Na czele organizacji miejskiej stał wójt, który przy pomocy 3 ławników sprawował sądownictwo. Wójtostwo w Lipnicy było dziedziczne, natomiast ławnicy najpierw byli powoływani przez wójta, a w miarę rozwoju samorządności wybierani przez rade miejską (rajców) dożywotnio. Z ławy przysięgłych wykształciła się w XV w. rada miejska, która liczyła kilku członków, na jej czele stał burmistrz. Każde miasto, a więc i Lipnica posiadało ratusz, czyli budynek, w którym urzędowała rada, wójt sprawował sady, a w piwnicach mieściło się więzienie (lochy).

alt

Ogromna rolę w życiu każdego miasta średniowiecznego w tym i Lipnicy Murowanej odgrywały targi i jarmarki. Były one głównym motorem rozwoju rzemiosła i handlu w mieście. To na nich odbywała się wymiana produktów rzemieślniczych na płody rolne i surowce. Na targi a zwłaszcza jarmarki ściągała ludność z okolicznych wsi, by dokonać wymiany swoich płodów na potrzebną odzież, obuwie, narzędzia oraz z innych miast by sprzedawać swoje wyroby. Jarmarki trwały po kilka a nawet kilkanaście dni i były zawsze wielkim wydarzeniem w mieście. Dodatkowo położenie przy trakcie handlowym na Węgry dawało Lipnicy ogromne szanse rozwoju. Dzięki tym możliwościom a także posiadanym prawom i przywilejom oraz sprawnej administracji (ważnym elementem wpływającym na jej sprawne funkcjonowania były cechy rzemieślnicze czyli organizacje zrzeszające jedną lub kilka pokrewnych specjalności. Tych w Lipnicy było kilkanaście) w czasach średniowiecza miejscowość zajmowała 19 miejsce wśród istniejących wówczas w tej części kraju 70 miast.
Oczywiście Lipnicę, podobnie jak i inne miasta niszczyły od czasu do czasu klęski pożarów lub masowych epidemii, lecz nie na tyle by zahamować jej rozwój. Z pierwszą wzmianką o dużym pożarze Lipnicy spotykamy się w 1520 r. Najwięcej i najgroźniejszych zanotowano w XIX wieku.
Gdy wojska gen. d’ Altona zajęły w maju 1772 r. Lipnicę Murowaną wraz z całą Małopolską, a Maria Teresa ogłosiła patent o przyjęciu władzy, który jednocześnie włączył „Galicję i Lodomerię” w skład cesarstwa – dla ludności stało się jasne, że to nie jest chwilowa okupacja jaką często przeżywali w czasie ostatnich walk z wojskami rosyjskimi, lecz – niewola. Stopniowo zawieszano w czynnościach polskie instytucje i wprowadzano wzory austriackie. Majątki królewskie, a w starostwie lipnickim tylko takie występowały, zostały oficjalnie przejęte w 1787 r. przez cesarza, a dożywotnio pozostawiono je dotychczasowym dzierżawcom. Wraz z nowym podziałem kraju starostwo włączono do Ekonomii Niepołomickiej.

alt

Wypadki roku 1846 tj. powodzie i nieurodzaje spowodowały wiele epidemii, które zdziesiątkowały ludność. W 1847 r. w czasie zarazy zmarło w Lipnicy Murowanej 240 osób, Lipnicy Dolnej 320, Lipnicy Górnej 260, Borównej 110 i ponad 400 w Rajbrocie.
Początek XX wieku, aż do czasu wybuchu wojny nie wniósł nic szczególnego do historii Lipnicy, no może poza wizytą arcyksięcia Karola Franciszka Józefa – przyszłego następcy tronu austriackiego.
W czasie pierwszej wojny światowej Ziemia Lipnicka stała się areną walk, których nasilenia przypada w okresie 8.11. – 15.12.1914 r. Cała okolica została zniszczona i wyeksploatowana z żywności dla obu armii i koni. Stąd rok 1915 był kolejnym rokiem wielkiego głodu i nędzy. Śmierć zbierała obfite żniwo.
Odzyskanie niepodległości dodatnio wpłynęło na rozwój wszelkich form życia społecznego i politycznego. Status miasta został utrzymany, choć praktycznie władze powiatowe traktowały Lipnice Murowaną jako gminę, ze względu na charakter ludności. Nadal funkcjonował magistrat na czele z burmistrzem, którym był wtedy Jan Piotrowski oraz działały agendy miejskie. 1 lipca 1934 r. miasto utraciło prawa miejskie. Ostatnim burmistrzem był Tomasz Piszczkiewicz, a pierwszym wójtem został Stanisław Piotrowski. Powstaje „Związek Lipniczan”, który stawia sobie za cel popularyzację Lipnicy Murowanej, jej zabytków i okolic. Lipnica staje się coraz bardziej popularniejsza. Wojna przerwała tą działalność. Nastąpiły dni grozy, które trwały aż do 19 stycznia 1945 roku.

Przełomowym wydarzeniem w życiu całej gminy był dzień 29.10.1944 r. kiedy to o godz. 3:30 Niemcy siłą ok. 2000 żołnierzy z SS otoczyli trzy Lipnice i dokonali pacyfikacji. Wsie zostawiono splądrowane, dwóch młodych zastrzelono w czasie ucieczki. Że nie doszło do walki i spalenia Lipnicy zawdzięczać należy tylko zimnej krwi dowództwa Batalionu, które nie wydało rozkazu użycia broni.

alt

Ostatni nalot i ostrzał nastąpił w dniu 19 stycznia. Niemcy wysadzili w powietrze wszystkie mosty i wycofali się w kierunku Nowego Wiśnicza i Muchówki. Około godz. 16 partyzanci radzieccy od strony południowo – wschodniej weszli do Lipnicy Murowanej i na rynku oddali trzy salwy na cześć zwycięstwa. Za nimi dopiero wkroczyły regularne oddziały wojskowe.  Lipnica Dolna, Lipnica Murowana i południowa część Rajbrotu, po Uszwicę zostały wyzwolone.
Po zakończeniu II wojny światowej Lipnica zaczęła nieco odzyskiwać dawny blask. To zasługa nie tylko władz lokalnych ale przede wszystkim prężnie działającemu Związkowi Lipniczan. Dzisiejszy wygląd miejscowości nawiązuje do średniowiecznego układu zabudowy osady miejskiej o charakterze targowym w układzie owalnicowym, rozpościerającemu się wokół sporych rozmiarów rynku. Pary ulic wychodzących z jego rogów łączą się z ulicami obwodowymi. Parterowe domy podcieniowe we wszystkich pierzejach rynku zwrócone są szczytami ku jego środkowi. Dominują domy drewniane o konstrukcji zrębowej, nakryte charakterystycznymi dachami naczółkowymi. Większość podcieni wspiera się na skromnie ozdobionych drewnianych słupach.
Lipnica Murowana leży przy drodze wojewódzkiej nr 966, łączącej Tymową przez Muchówkę aż do Wieliczki, na Szlaku Architektury Drewnianej. Słynna jest przede wszystkim za sprawą odbywającego się corocznie konkursu palm wielkanocnych. Bogata jest w zabytki, głównie te sakralne (ale o tym przy innej okazji).

alt

Poprawiony ( sobota, 05 stycznia 2019 14:07 )