Lanckorona jest piękna...
Wpisany przez Zbigniew Piotr Kotarba    niedziela, 19 listopada 2017 17:34    PDF Drukuj Email

altNa przestrzeni wieków była miastem królewskim, ale w 1934 roku utraciła prawa miejskie. Jednym z ważnych elementów architektonicznych był zamek obronny. Jednak z dawnej warowni usytuowanej na wierzchołku Góry Lanckorońskiej pozostały jedynie ruiny. Obecnie znakiem rozpoznawczym tej miejscowości jest charakterystyczna, XIX wieczna, niemal w przeważającej części parterowa, drewniana zabudowa. Lanckoronę szczególnie upodobali sobie artyści. Tu mieli lub mają swoje pracownie profesorowie krakowskiej ASP lub wolni twórcy.  

Czas płynie tu leniwie lub jak kto woli innym rytmem. Cisza, spokój, piękne krajobrazy, także w okolicy, dają natchnienie twórcom. Nie tylko rzeźbiarzom czy plastykom, ale także muzykom, pisarzom czy scenarzystom, którzy nader chętnie do Lanckorony zaglądają.
Położona w Małopolsce, niemal 30 kilometrów na południe od Krakowa, jest siedzibą władz administracyjnych gminy. Jej początki datowane są na XIV wiek i mają związek z bogatymi terenami łowieckimi, w które zapuszczał się król Kazimierz Wielki ze swą świtą. On też ufundował zamek obronny oraz na prawie magdeburskim lokował miasto (31 marca 1366 roku).
Twierdza strzegła drogi do Krakowa i granicy z księstwem oświęcimskim. Granica ta przebiegała wówczas u stóp Lanckorońskiej Góry, na zachód od wzniesienia. Dokumenty źródłowe nie podają dokładnych dat erekcji zamku, natomiast pierwsza wzmianka pochodzi z 1366 roku kiedy zamek już był użytkowany przez urzędujący burgrabia o imieniu Orzeszko. W późniejszym okresie zamek stanowił rezydencję starostów lanckorońskich i kilkakrotnie zmieniał właścicieli (obecnie w ruinie).

alt

Lanckorona w swojej długiej historii przechodziła z rąk do rąk. Pierwszym dzierżawcą dóbr królewskich (tenutariuszem) był Spytko z Melsztyna, a po jego śmierci żona Elżbieta. Kolejnym był Zbigniew z Brzezia, późniejszy marszałek wielki koronny oraz jego potomkowie (m.in. syn Mikołaj oraz Jan i Stanisław, synowie Mikołaja, którzy byli twórcami potęgi gospodarczej tenuty lanckorońskiej.

alt

Śmierć Stanisława w 1489 i Jana w 1496 roku rozpoczyna okres schyłkowy panowania rodu Lanckorońskich w Starostwie. Po śmierci Jana panami na włościach lanckorońskich zostają 3 synowie Stanisława (Jan był bezpłodny lub w ogóle nie posiadał żony): Stanisław (junior), Mikołaj i Przecław. Dwaj starsi bracia stosunkowo szybko przestali interesować się wyżej wspomnianą tenutą. Stanisław tylko raz wymieniany jest jako starosta lanckoroński (w 1504 roku).
Okres największego dobrobytu tenuty Lanckorońskiej przypada na czas rządów na Lanckoronie rodu Wolskich. Kolejni starostowie z tego rodu doprowadzili do rozkwitu miasta i jego zaplecza. Na terenie królewszczyzny trwała akcja kolonizacyjna, która doprowadziła do zwiększenia liczby wsi z 15 do 22; powstały wówczas, między innymi, takie osady jak Baczyn czy Podchybie. Dobrobyt starostwa nie trwa długo, a zakończył go potop szwedzki.  

alt

Lanckorona była głównym punktem oporu konfederatów barskich. W latach 1768 - 71 konfederaci, m.in. pod wodzą Maurycego Beniowskiego znanego z poematu Juliusza Słowackiego, z powodzeniem stawiali czoła wojskom rosyjskim. Zamku nie zdobyło nawet 1800 żołnierzy dowodzonych przez słynnego generała rosyjskiego Suworowa. Konfederaci poddali się dopiero w 1772 roku. W okresie zaboru austriackiego zamek stał się siedzibą więzienia, a po jego przeprowadzce do Wadowic, warownię wysadzono w powietrze.
W 1869 r. pożar plebańskiej stodoły, podpalonej w wyniku zemsty za mianowanie proboszczem lanckorońskiej parafii przyjezdnego ks. Zdrzelskiego, rozprzestrzenił się trawiąc 79 domów wokół rynku. Po kilkunastu latach, w roku 1887 powołana do życia została Ochotnicza Straż Pożarna.

alt

Uroki Lanckorony w latach 20 i 30 ubiegłego stulecia odkryli artyści, a samo miasteczko stało się wówczas słynnym letniskiem. Pierwszy obiektem noclegowym został Pensjonat Tadeusz, założony przez byłego legionistę Tadeusza Lorenca Seniora, jako miejsce wypoczynku przyjaciół i towarzyszy legionowych.
Kolejna fala „cyganerii” przybyła latach 60 i 70. Bywały tu takie sławy jak: Jerzy Nowosielski, Adam Hanuszkiewicz, Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Zofia Kucówna, Wojciech Pszoniak, a także Marek Grechuta i Kazimierz Wiśniak. Także dziś do okolicznych willi i pensjonatów przyjeżdżają malarze zwabieni ciszą i urodą tutejszych krajobrazów.

alt

Charakterystycznym elementem architektonicznym jest rynek z drewnianą zabudową. Na planie kwadratu z wychodzącymi z jego ramion uliczkami pochodzi z czasów lokacji. Rynek założono na stoku i według pomiarów ma on 9,5 % spadku, co czyni go najbardziej stromym rynkiem na Bursztynowym Szlaku. Niezwykła spójność architektoniczna pierzei rynku to wynik odbudowy po pożarze. Płomienie strawiły całą zabudowę, przez co w latach 1868-72 postawiono nowe drewniane domy. Bardzo charakterystyczny jest ich wygląd: przejazdowe sienie, dachy kryte gontem, głębokie podcienia bez słupów, przed bramami przykryte klapami wejścia do piwnic, wszystko po to by umożliwić handel. Co ciekawe jedno z praw głosiło, że koniec dachu oznacza także koniec posiadłości gospodarza, stąd też tak duże ich wysunięcie.

alt

Zabytkowe chałupy można odnaleźć nie tylko na rynku. Właściwie skręcając w każdą boczną uliczkę można zobaczyć przykłady zabudowy małomiasteczkowej: niskie drewniane domki, częstokroć z oknami na wysokości chodnika. Idąc ulicą Świętokrzyską dotrze się także do małej galerii. Jednak działania artystów widać na każdym kroku, nie tylko w galerii. Okno jednego z domów przy rynku zdobi kolekcja kolorowych butelek, niedaleko szkoły stoi zabawna niebieska Studnia Mądrości Anielskich, a do domu najlepiej zabrać z Lanckorony wodę ze Studni Anielskich Wspomnień, by zawsze pamiętać o tym maleńkim miasteczku pośród pagórków.

alt

Do Lanckorony można dojechać z Krakowa busem lub pociągiem. Od stacji kolejowej Kalwaria – Lanckorona szlakiem niebieskim jest ok.4 km do miasteczka. Można także dotrzeć kierując się za drogowskazami z drogi krajowej nr 52, biegnącej m.in. przez Kalwarię Zebrzydowską.

alt

Poprawiony ( środa, 22 listopada 2017 18:29 )